28 january 2026, Flor Linckens
Carlijn Kingma in Brutus: de wooncrisis gelezen als machine
In Brutus Space in Rotterdam is tot en met 8 maart de tentoonstelling ‘Fear of Falling’ van Carlijn Kingma te zien. De presentatie draait om een onderwerp dat inmiddels bijna iedereen raakt: wonen, en vooral de vraag waarom het systeem zo hardnekkig vastloopt. Kingma wordt vertegenwoordigd door Gallery Untitled, waar tot en met 19 april een parallelle overzichtstentoonstelling van haar werk te zien is.
Kingma werd in 1991 geboren in Zutphen en studeerde architectuur aan de Technische Universiteit Delft. Ze noemt zichzelf een cartograaf van de maatschappij. In plaats van geografische kaarten tekent ze kaarten van complexe systemen, waarin macht, maatschappelijke verhoudingen, beleid en geldstromen een architectonische vorm krijgen. Zo bouwt ze leesbare werelden om grip te krijgen op de structuren die ons dagelijks leven sturen, en zeker niet voor iedereen werken. Zo maakte ze eerder onder meer ‘Het waterwerk van ons geld’ en ‘Het weefsel der mensheid’. Je krijgt daarin geen makkelijk te duiden conclusie voorgeschoteld, maar een landschap om even in te verdwalen, om nieuwe verbanden in te leggen.
In een interview met Wouter van den Eijkel voor GalleryViewer in 2023 verwoordde Kingma dat als volgt: “De wereld om ons heen wordt steeds complexer. Ieder moment worden we geconfronteerd met een continue stroom aan nieuws, beelden en meningen en moeten we ons bewegen tussen talloze, veelal onzichtbare, structuren, wegen en wetten. Daarom hebben we vandaag de dag andere kaarten nodig om te kunnen navigeren. Anders dan veel van de wervende techno-utopische of politieke toekomstperspectieven uit de geschiedenis, zijn mijn kaarten beschouwend, genuanceerd en meerstemmig. De metaforische systeemanalyses volgen paden uit de geschiedenis, beschouwen het nu en extrapoleren dat naar mogelijke toekomstroutes. Door te dwalen door de sociaal-politieke structuren, kunnen we onze verbeelding prikkelen over de manieren waarop we onze samenleving hebben georganiseerd en wellicht nieuwe routes naar een duurzame en inclusieve toekomst ontdekken.”
In de tentoonstelling ‘Fear of Falling’ presenteert Kingma een aantal werken, waaronder centraal ‘De machinerie van de volkshuisvesting’. In deze monumentale tekening van 1.10 bij 1.60 meter brengt ze de belangrijkste spelers binnen de volkshuisvesting samen in één beeld: van banken en markten tot corporaties, ontwikkelaars, gemeenten en de politiek, waar regels en subsidies worden vastgesteld. Deze spelers en belangen worden gevisualiseerd in een metaforische, torenachtige machineconstructie, die gelezen kan worden als een politiek manifest dat aanstuurt op een rechtvaardiger systeem. Het resultaat is buitengewoon precies: het maakt de situatie inzichtelijk, maar stelt tegelijkertijd ook vragen over verantwoordelijkheid, over wie er faalt en wie er profiteert. Het beeld is rijk aan details, maar nooit alleen decoratief. Elk onderdeel is een aanwijzing voor hoe het systeem vastloopt, en waar beweging mogelijk is of ‘hendels’ denkbaar zijn. De gelaagdheid van de tekening versterkt bovendien het idee dat het niet om één probleem gaat met één oorzaak, maar dat het een samenkomst is van factoren, afhankelijkheden en belangen. Belangrijke factoren zijn bijvoorbeeld een te hoge leencapaciteit, dat huizenprijzen enorm opdrijft, en het afgenomen aanbod aan sociale huurwoningen. Maatregelen als het afschaffen van de hypotheekrenteaftrek, ingrepen rond grondbezit, alternatieve woonvormen en versoepelde milieucriteria bieden daarvoor maar slechts deels oplossingen. Om deze complexiteit te doorgronden nam Kingma meer dan honderd interviews af en werkte ze samen met het Ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO), de Provincie Zuid-Holland en Triodos Bank.
De totstandkoming van zulke immense kaarten is intensief en traag, bewust tegen de tijdgeest in. Met technische tekeninstrumenten zoals een rotringpen en inkt bouwt Kingma haar werelden lijn voor lijn op, ‘De machinerie van de volkshuisvesting’ kwam in acht maanden tot stand. Visueel vindt haar beeldtaal inspiratie in het werk van bijvoorbeeld Pieter Brueghel de Oude en Giovanni Battista Piranesi.
Het tekenproces wordt voorafgegaan aan uitvoerig onderzoek en gesprekken met experts en mensen met geleefde ervaring. Kingma werkt regelmatig samen met onderzoekers en journalisten, waaronder ook Rutger Bregman in samenwerking met De Correspondent. Op die manier kan ze complexe dossiers scherp krijgen en de juiste taal vinden voor wat meestal achter cijfers en jargon verdwijnt. Voor dit project werkte Kingma samen met Thomas Bollen (econoom en onderzoeksjournalist voor Follow the Money), Martijn Jeroen van der Linden (lector New Finance aan de Haagse Hogeschool), Sarah van der Giesen (architect) en Jackie Ashkin (PhD-kandidaat in Science and Technology Studies aan de Universiteit van Leiden). Thomas Bollen vertaalde het gezamenlijke onderzoek naar het recent verschenen boek Geld genoeg, maar niet voor jou.
‘Fear of Falling’, de titel van de tentoonstelling in Brutus Space, verwijst naar Barbara Ehrenreichs beroemde gelijknamige boek. De prijswinnende journalist stelde dat de middenklasse wordt gedreven door een ‘fear of falling’, de angst om economisch af te glijden, en hoe die angst niet alleen politieke keuzes verhardt, maar ook maskeert hoe precair het leven onder en net binnen die middenklasse in werkelijkheid is. Kingma koppelt dat gevoel aan een woonrealiteit waarin opwaartse mobiliteit voor velen steeds minder bereikbaar is, terwijl een economische terugval juist een reële dreiging blijft, versterkt door dagelijkse headlines over een naderende recessie. In de tekening verschijnen deze spanningen niet als losse incidenten, maar als ingebouwde mechanismen die het geheel sturen. Via projecties, detailbeelden en animaties in de expositie worden die spanningen nog iets zichtbaarder, en word je uitgenodigd om nog iets dieper in het beeld te stappen. Het werk komt bovendien extra goed tot zijn recht in de rauwe, industriële ruimtes van Brutus.
Tip: op 24 februari van 19.30 tot 21.30 organiseren Brutus Space en Follow the Money ‘De Avond van Ons Grote Woonprobleem’. Tijdens dat avondprogramma krijgen verschillende partijen, waaronder een politicus, een ontwikkelaar, een expert en woningzoekenden, een stem. ‘De machinerie van de volkshuisvesting’ zal tijdens die avond ook voor het eerst in geanimeerde vorm te zien zijn, waarna het later te streamen is op het platform Follow the Money. Het project zal daarna afreizen naar verschillende onderwijsinstellingen.
Het werk van Carlijn Kingma was eerder onder meer te zien in het Sir John Soane’s Museum in Londen, Kunstmuseum Den Haag, Depot Boijmans Van Beuningen, Rijksmuseum Twenthe en de Architectuurbiënnale van Venetië. In 2017-2018 was Kingma resident in het Brutus Lab. De kunstenaar mocht onder andere de Amsterdamprijs voor de Kunst, de New Babylon Award en de Architecture Drawing Prize (hand-drawing) in ontvangst nemen en haar werk werd opgenomen in de collecties van Rijksmuseum Twenthe en Kunstmuseum Den Haag.
