13 october 2026, Flor Linckens
De kracht van zichtbaarheid: Zanele Muholi in Galerie Ron Mandos
Wie bepaalt welke gezichten een plek krijgen binnen de geschiedenis? En wat gebeurt er met de verhalen van mensen die niet of nauwelijks vertegenwoordigd zijn in de beeldcultuur en officiële archieven? Voor de Zuid-Afrikaanse kunstenaar en activist Prof. Sir Zanele Muholi zijn dit fundamentele vragen. Hun praktijk gaat over de zichtbaarheid van Zwarte LGBTQIA+-gemeenschappen en het belang van zelfrepresentatie. Galerie Ron Mandos in Amsterdam presenteert tot en met 1 november de tentoonstelling ‘Hlanganani’ (‘Unite’) waarin verschillende kanten van Muholi’s praktijk uitgelicht worden. Zo zijn er een aantal van hun beroemde zelfportretten te zien, maar ook een reeks nieuwe foto’s van mensen uit de Zwarte queer gemeenschap in Amsterdam. De tentoonstelling kwam tot stand in samenwerking met het Muholi Art Institute. Vorige week, op 9 oktober, ontving Muholi in Göteborg de prestigieuze Hasselblad Award, een van de belangrijkste onderscheidingen binnen de fotografie.
Fotografie is voor Muholi meer dan een middel om iets vast te leggen: het is een manier om invloed uit te oefenen op de manieren waarop mensen worden herinnerd en gerepresenteerd. Sinds de eeuwwisseling documenteert Muholi de levens en ervaringen van Zwarte lesbische, homoseksuele, biseksuele, transgender, queer, intersekse en gendernon-conforme mensen, met bijzondere aandacht voor de Zuid-Afrikaanse LGBTQIA+-gemeenschappen. Op die manier stelt hen vragen over identiteit, representatie en schoonheid. De mensen die worden vastgelegd worden niet gedefinieerd door hun seksualiteit of genderidentiteit: we zien hen als individuen met een eigen persoonlijkheid en geschiedenis. Ze kijken met een krachtige en zelfbewuste blik de galerieruimte in, maar verraden soms ook een zekere kwetsbaarheid.
Samenwerking speelt een belangrijke rol in de praktijk van Muholi. De synergetische relatie tussen fotograaf en deelnemer is gebaseerd op wederzijds vertrouwen. Soms legt Muholi een geportretteerde meerdere malen vast over een langere periode. In 2021 richtte hen het Muholi Art Institute op, dat zich onder meer inzet voor kunsteducatie, het versterken van lokale gemeenschappen en het versterken van de ontwikkeling van jongeren, omdat toegang tot kennis, zelforganisatie, onderwijs en mogelijkheden om zelf verhalen te kunnen vertellen essentieel zijn. Want wie zichtbaar is, kan ook een plaats opeisen.
Voor Muholi hebben de voornaamwoorden hen/hun bovendien een betekenis die verder gaat dan genderidentiteit. Ze drukken ook uit dat hun identiteit niet op zichzelf staat, maar mede wordt gevormd door de generaties die hen voorafgingen. Muholi: “De mensen die mij voorgingen, hebben mij gemaakt tot wie ik ben.”
Voor deze tentoonstelling breidde Muholi de serie ‘Faces and Phases’ (2006-) uit met nieuwe portretten van mensen uit de Zwarte queer gemeenschap in Amsterdam. Muholi heeft al bijna twintig jaar een band met Nederland. In 2009 en 2013 verbleef hen als artist in residence bij de Thami Mnyele Foundation in Amsterdam en in 2017 presenteerde Stedelijk Museum Amsterdam hun eerste museale solotentoonstelling in Nederland. In de afgelopen twintig jaar is ‘Faces and Phases’ uitgegroeid tot een belangrijk archief, een blijvend document dat bestaat uit meer dan 600 portretten, vastgelegd op vijf continenten. 2006 was overigens ook het jaar waarin het huwelijk tussen mensen van hetzelfde geslacht werd gelegaliseerd in Zuid-Afrika.
De tentoonstelling in Galerie Ron Mandos opent met werk uit Muholi's serie 'Somnyama Ngonyama’ ('Hail the Dark Lioness’). De kunstenaar maakt deze zwart-witte zelfportretten vaak op reis en maakt daarbij gebruik van natuurlijk licht en alledaagse objecten, van hangers en toiletrollen tot dekens en gordijnen. Niet zelden laten de foto’s uit deze serie denken aan historische portretten, bepaalde archetypen, modefotografie of religieuze iconografie. Muholi vergroot vervolgens bewust de contrasten in deze foto's, waardoor hun huid donkerder lijkt. Daarmee stelt de kunstenaar kritische kanttekeningen bij de manieren waarop Zwarte mensen door de geschiedenis heen zijn afgebeeld: bezien vanuit een witte, westerse en exotiserende blik. Muholi verzet zich zo tegen de stereotype en stigmatiserende manieren waarop Zwarte lichamen tot op de dag van vandaag worden afgebeeld en bekeken, en wie de macht heeft om die beeldvorming te bepalen. In deze zelfportretten bepaalt de kunstenaar nadrukkelijk zelf hoe hen in beeld wordt gebracht.
Zanele Muholi werd in 1972 geboren in Umlazi, Durban, in Zuid-Afrika. De kunstenaar studeerde fotografie aan het Market Photo Workshop in Johannesburg en behaalde een Master aan Ryerson University in Toronto. Muholi's werk is opgenomen in de collecties van het MoMA, Zeitz MOCAA, Tate Modern, het V&A en het Guggenheim en was eerder onder meer te zien in het Brooklyn Museum, Stedelijk Museum Amsterdam, Tate Modern, Huis Marseille, het Goethe-Institut in Johannesburg, documenta 13 en de Biënnale van São Paulo. De kunstenaar vertegenwoordigde Zuid-Afrika op de Biënnale van Venetië en hun werk was in 2019 ook onderdeel van de hoofdtentoonstelling.
