10 september 2023, Wouter van den Eijkel
Breaking the logic - Vytautas Kumža's speelse maar sinistere optische illusies
Als Unseen de plek is voor de laatste ontwikkelingen binnen de fotografie, dan mag het werk van Vytautas Kumža niet ontbreken. Zijn werk staat volop in de belangstelling en zijn nieuwste fotografische optische illusies, waarin hij alledaagse voorwerpen een nieuw leven inblaast, hebben een randje, een grimmige ondertoon. Ook tast Kumža steeds vaker de mogelijkheden af van een meer sculpturale aanpak.
Lost and Found
Je staat stil en kijkt. Je leunt naar voren om het beter te zien, en kijkt en nog eens. Dat is het effect van een trompe-l’oeil, eeuwenlang het summum van de schilderkunst. Je wordt misleid, in het ootje genomen, maar wilt het raadsel oplossen waardoor je het paneel voor je extra aandacht geeft. De Litouwse kunstenaar Vyatautas Kumža hevelt dit genre over naar de fotografie. Door met ons waarnemingsvermogen te spelen, laat hij ons alledaagse voorwerpen als spiegeltjes, remkabels, schroeven en schoenzolen herontdekken. Ook voegt hij sculpturale aspecten aan toe: een deurknop, een schoenplaat, een sigaret of geribbeld museumglas.
Er is een opmerkelijk verschil met de trompe-l’ouils van weleer: het timbre. Waar de oude meesters de kijker spottend het bos in stuurden, zijn Kumža’s (1992) werken iets grimmiger van toon. Kumža’s soloshow Objects in the mirror are closer than they appear, die eerder deze zomer bij Galerie Martin van Zomeren te zien was, speelde met het scenario van een inbraak. Er leken barsten in de glazen pui van de galerie te zitten en de eerste werken die je als bezoeker tegenkwam deden denken aan een auto-ongeluk of een plaats delict, zoals het zakje met plukken haar en een kammetje in Lost and Found.
Vytautas Kumža, Lost and Found, 2023, Galerie Martin van Zomeren
“All the works refer to the possibilities of changed scenarios in a space, they are like traces after someone had broken into the space and changed things”, vertelt Kumža in de galerie. “In other works, however, there is a profound process that objects and situations go through in order to be opened up to new meanings and interpretations. That may seem violent, although it's just a way of not being too precious with materials and pushing them to the limit.”
M(annual)
De niet al te subtiele omgang met materialen om zo tot nieuwe interpretaties te komen, zie je goed terug in een werk als M(anual). Daarin is een fotografiejaarboek uit de jaren ’60 geperforeerd, maar op zo’n manier dat de gaten doen denken aan kogelgaten. Kumža: “This work for me is a statement about photography: it's past and future. The violated vintage photography magazine almost reflects my attitude towards this media, wanting to leave the past behind and move on, exploring its boundaries and forgotten elements.”
Vytautas Kumža, M(annual), 2023, Galerie Martin van Zomeren
Op het glas van het frame van M(annual) zit een deurknop. “The doorknob on this work presents a gesture of opening. Unfortunately, it’s dysfunctional as a photograph in itself.” Daarmee verlaat Kumža het platte vlak. Iets dat hij vaker doet. Op andere werken bracht hij op het glas een schoenplaat met remkabels, een vleeshaak met glasscherf aan.
Ook speelt Kumža met het museumglas in de lijst. In een werk als Wet heeft hij gaten aangebracht net als in de handschoen op de foto. Door die gaten lopen remkabels, alsof het slijtplekken zijn van het sjorren aan de stalen kabels. Een nieuwe ontwikkeling in Kumza’s werk zijn de drie werken met geribbeld glas. Het glas lijkt te hinten op een staat van zijn, soms verstrekt de titel dat vermoeden, zoals in Upside down. De circelvorming golfjes in Marlboro Man kunnen duiden op stoom dat uit de oren komt of juist op een geluidsgolf die op je afkomt.
Vytautas Kumža, Marlboro Man, 2023, Galerie Martin van Zomeren
Kumža werd op het spoor gezet om sculpturaler te gaan werken door collega-kunstenaar Gabriel Lester. Tijdens de pandemie krijg hij Lester van het Mondriaan Fonds toegewezen als mentor. “He made me realize that my practice could be extended to the physical world. That some constructions work better in front of the lens, where I control the viewer's point of view, while others have more impact by allowing a viewer to move around it”, vertelt Kumža wijzend naar de met voorwerpen en foto’s belegde plexiglazen stoelen (Fragile chair #1 en #2).
Vytautas Kumža,Vytautas Kumža, Fragile chair #1, 2022, Galerie Martin van Zomeren
Breaking the logic
De alledaagse voorwerpen die opduiken in zijn werk vindt hij in tweedehandswinkels dichtbij zijn atelier. Ze zijn zo normaal en inwisselbaar dat we ons niet meer kunnen voorstellen dat er andere toepassingen mogelijk zijn. Door ze in een andere context te presenteren, probeert Kumža ons opnieuw te laten kijken naar deze voorwerpen. Dat is een aardige opgave in onze vluchtige beeldcultuur, vandaar het gebruik van optische illusies. “I am trying to depict some sort of object material situations and try to break their logic. In order to do that, I combine different materials or different objects, and I try to create a clash of positive-negative or soft and hard. At times it looks very violent, sometimes it looks funny. I also leave room for the viewer to decide in which scale they go. So, my work is also about the way people read images in today's world.
Vytautas Kumža,Vytautas Kumža, Wet, 2023, Galerie Martin van Zomeren
Van Vilnius naar Amsterdam
Vytautas Kumža studeerde fotografie in Vilnius toen hij in 2012 de mogelijkheid kreeg om in Amsterdam stage te lopen bij het bekende duo Blommers/Schumm. “It was a great gateway to a completely different photography scene than the one I was used to at the time. I learned a lot from them, both technically and conceptually. They also encouraged me to apply to the Gerrit Rietveld Academy, so that's where I ended up.”
Wie het werk van Blommers/Schumm kent, ziet sporen van hun aanpak in Kumža’s werk terug. Net als het duo werkt Kumža in een studio, ensceneert hij zijn onderwerpen en fotografeert dat technisch zeer vaardig. De conceptuelere benaderingen van de Rietveld Academie is ook duidelijk zichtbaar, want binnen die studiosetting manifesteert Kumža zich als een autonoom kunstenaar, zoals blijkt uit Kumža’s toelichting op M(annual). “My technical experience was balanced with a conceptual approach which I’ve learned at the Rietveld (2014-2017). That’s how my work developed. By using seductive lighting I invite the viewer to come closer and with a conceptual approach to manipulate their perception.”
Kumža beshouwt zichzelf dan ook niet primair als fotograaf, maar meer als een kunstenaar die fotografie gebruikt om vast te leggen wat er in de studio gebeurt. “It is a means of documentation, because if you look at each individual work, there's a physical construction which is very sculptural, which only works in the front of lens.”
Vytautas Kumža, I kept on looking, 2023, Galerie Martin van Zomeren
Echo
Het afgelopen jaar nam Kumža’s carrière een vlucht. 2022 begon met de winst van de prestigieuze NN Art Award op Art Rotterdam. Daarna volgden beurzen als de June Art Fair in Basel, Art Dubai, Enter Art Fair en Unfair, om het jaar af te sluiten met een thuiswedstrijd: een solo-expositie in Vilnius, Litouwen. Deze zomer had hij een solotentoonstelling Galerie Martin van Zomeren.
Op dit moment is hij druk bezig met de voorbereiding van zijn solotentoonstelling ECHO in CODA (Apeldoorn) die opent tijdens Unseen. Hij brengt er dagen door in het archief, waar ze een ruime collectie met de meest uiteenlopende historische voorwerpen hebben: hamers, kammen en kleerhangers voor handschoenen. Historische versies van de alledaagse voorwerpen die opduiken in Kumža’s werk. “I like the fact that they are not typical art artifacts, but rather objects we had in the past. I'm going to try to bring their memory back into contemporary discourse.” Op Unseen zal Galerie Martin van Zomeren nieuw werk tonen dat gerelateerd is aan ECHO.
