01 september 2026, Martine Bontjes
Het atelier van… Milena Bonilla
Rosa Luxemburg keert opnieuw terug in haar werk. Bonilla is gefascineerd door de botanische verzamelingen van deze revolutionair en de manier waarop ze in contact stond met dieren en planten. Het is een kant van Luxemburg die volgens Bonilla lange tijd is losgekoppeld van haar politieke denken. Haar fascinatie voor planten gaat verder dan de vraag hoe we naar de natuur kijken: ze stelt de kaders ter discussie waarmee we bepalen wat kennis is en wie of wat als politieke actor wordt beschouwd.
Je woont en werkt in Amsterdam. Hoe zou je jouw atelier omschrijven? Wat is de belangrijkste kwaliteit van deze ruimte?
Mijn atelier is klein, licht en heeft toegang tot een tuin. De belangrijkste kwaliteit van het atelier is het licht.
In je nieuwe tentoonstelling ‘Notes on Soils, Light and Gravity’ keer je terug naar de wortels van het plantenleven. Verzorg je zelf ook planten?
Ja ik verzorg planten.
Milena Bonilla,Sketches for Gardening
, 2025, Ellen de Bruijne ProjectsJe nieuwe tekeninstallatie uit de serie ‘Sketching for Gardening’ richt zich op Amsterdam. Welke plekken heb je onderzocht?
Hier richt ik me op twee plekken waarvan de fundamenten bepalend zijn geweest voor de stedenbouwkundige vorm en de handel van de stad. Beide plekken zijn met elkaar verbonden. De eerste is het voormalige Pesthuis / Buitengasthuis in Amsterdam en de tweede is de Hortus Botanicus, oorspronkelijk Hortus Medicus genoemd.
Je beschrijft planten als epistemische subjecten, die zelfstandig kennis over de wereld kunnen creëren. Welke vormen van kennis kunnen planten bieden die verschillen van, of misschien zelfs verder reiken dan, menselijke manieren van weten?
Ons lichaam kent planten in zekere zin al, bijvoorbeeld doordat we ze innemen, door hen genezen worden en door hen bedwelmd raken, hun bloemen ruiken en ons tot hen verhouden via beslissingen over het gebruik van materialen in onze woningen. De vraag is: hoe definiëren we kennis? Als we kennis reduceren tot de cognitieve eigenschappen waartoe we zijn beperkt door het opleggen van taxonomische logica, het moleculaire begrip dat wordt aangereikt door de hypervisuele blik van microscopen, en de kennis die we vinden in boeken (die overigens van bomen zijn gemaakt) dan is er inderdaad geen manier om met een plant om te gaan zonder haar te reduceren tot menselijk onderzoek of tot extractieve manieren van kijken en weten, of het nu gaat om visueel genot, verschillende vormen van consumptie of wetenschap.
Als planten de wereld op een andere manier waarnemen en begrijpen dan wij, is het dan überhaupt mogelijk voor ons als mensen om toegang te krijgen tot die kennis of die te interpreteren zonder haar te vertalen naar onze eigen kaders?
Kruidkundigen uit verschillende delen van de wereld gebruiken hun aanraking, mondelinge tradities en veel stilte om zich open te stellen voor het luisteren naar wat anders onhoorbaar blijft. Wij denken dat we planten definiëren, hun levens en zelfs hun politiek. Andere tradities blijven ons eraan herinneren dat planten niet alleen kennis en handelingsvermogen kunnen hebben, maar ook verlangens.
Een andere manier van kijken is door het beeld van de werkelijkheid waarin levende wezens tot objecten worden gemaakt ter discussie te stellen. Daarvoor moeten we het cognitieve en zintuiglijke ‘kader’ waarin we zijn gevormd veranderen. Dat kader is namelijk niet vanzelfsprekend: het is koloniaal.
Het moment van stilte wanneer jonge planten in de lente opkomen, verandert de werking van neurotransmitters in je zenuwstelsel. Dat is een aanvulling op de reguliere wetenschap die verschillende inheemse groepen, curanderas, plattelandsvroedvrouwen, monniken en dissidente wetenschappers al heel lang kennen, zij het met verschillende terminologieën.
Vroeger werd het idee dat we ons op een niet-uitbuitende manier met andere levende organismen kunnen verbinden, afgedaan als bijgeloof, hekserij of satanisme, naast allerlei andere benamingen. Dit zou inmiddels algemene kennis moeten zijn, zodat we de geschiedenis niet herhalen en opnieuw het vermogen verliezen om de wereld op andere manieren te leren kennen en te begrijpen.
Je grijpt in deze tentoonstelling opnieuw terug naar Rosa Luxemburg. Je reisde naar Berlijn en bezocht haar gedenkplaatsen. Wat hoopte je daar te vinden? En vond je wat je zocht?
Mijn doel met dit werk was om Rosa eer te bewijzen. Gedurende vijf opeenvolgende jaren verzamelde ze verschillende soorten planten in de achttien notitieboeken die samen haar herbarium vormen, tussen 1913 en 1918. Ik ging naar de plekken waar ze werd vermoord, verdween en later werd begraven, om de planten te vinden die zij had verzameld en deze te verbinden aan aspecten van haar gedachtegoed die ik belangrijk vond in relatie tot haar nalatenschap. Zo vertelt een plant die resistent is geworden tegen giftige pesticiden tegelijkertijd een verhaal over verzet, veerkracht en evolutie. Ik deed dit in gesprek met kruidkundige Shelley Etkin in 2020 en 2021.
Milena Bonilla, I am Life and Life is Beautiful, 2022, Ellen de Bruijne ProjectsKun je meer vertellen over de tekst op het katoenen spandoek in ‘Letter to a Roosting Tree’? Wat beschreef Rosa Luxemburg in haar brief over de zwerm kraaien? En waarom koos je juist deze passage?
"Sonyichka, the evenings are so magical now, as though it were spring. Around 4 p.m. I go down into the prison yard, where twilight has already begun, so that the hideous surroundings are shrouded in the mysterious veil of darkness, but in contrast, the sky still glimmers with a sweet blue light, in which there floats a moon of clear silver.
Every day at about this hour, high in the sky, hundreds of crows pass diagonally across the prison yard in a ragged, widely spread out flock heading out to the fields to the "roosting tree," where they will spend the night. They fly with their wings flapping leisurely and exchange peculiar calls- quite different from the sharp krah with which they rapaciously chase their prey during the day.
Now the call sounds soft and muted, a deep, throaty call that somehow gives me the impression of a little metallic globule. And when several of them take turns gurgling out this kau-kau one after the other, to me it is as if they were at play, tossing one another little metal balls that arc gently through the air. They're chatting calmly about what they've experienced, talking of the day, of the day enjoyed today."
Ik ben geïnteresseerd in een kant van Rosa Luxemburg die in de Europese linkse beeldvorming vaak is vergeten, namelijk haar sterke verbondenheid met de natuur en andere levende wezens. Door die gevoeligheid los te koppelen van haar politieke strijd, is een belangrijk deel van haar denken buiten beeld geraakt. Voor mij laat Luxemburg juist zien dat politieke strijd, ecologie en verbeelding niet van elkaar los te maken zijn.
Zie je nu opnieuw een verbinding tussen politieke strijd en de levende wereld om ons heen? Speelt de plantenwereld opnieuw een rol in de manier waarop activisten in verzet komen?
Ik zal antwoorden met een citaat van Chico Mendes, een Braziliaanse ecologische leider die werd vermoord: “Environmentalism without class struggle is just gardening.”
Planten staan centraal in politieke strijd om land en tussen gemeenschappen en bedrijven. Wij mensen zijn afhankelijk van het voortbestaan van hun ecosystemen. Schone lucht en voedsel voor organismen op het land zijn bijvoorbeeld afhankelijk van planten. Hoe kan iemand die goed kijkt dan denken dat planten geen politieke subjecten zijn? Ze zijn gebruikt en misbruikt om koloniale plantages, gedwongen grenzen en afhankelijkheid van bevolkingsgroepen te creëren, naast vele andere vormen van uitbuiting en monopolisering. Hun exploitatie is nauw verbonden met de ontwikkeling van het kapitalisme.
Milena Bonilla,Letter To a Roosting Tree, 2025, Ellen de Bruijne ProjectsDenk je dat de plantenwereld in de toekomst een meer centrale plek zal innemen in de manier waarop we onze wereld begrijpen en vormgeven?
Het punt is dat het niet aan ons is om te beslissen. De plantenwereld staat al centraal in ons leven, of we ons daar nu bewust van zijn of niet. Wat wél aan ons is, is of we bereid zijn van planten te leren, onszelf door hun lessen beter te begrijpen en de economische arrogantie ter discussie te stellen waarmee we niet alleen planten, maar de hele planeet behandelen. Een planeet die in brand staat en toevallig ook ons thuis is.
Ben je momenteel bezig met een nieuw project of een nieuwe tentoonstelling waar je enthousiast over bent?
Op dit moment werk ik samen met If I Can’t Dance, een in Amsterdam gevestigde organisatie voor podiumkunsten, aan onderzoek naar de planten die spontaan groeien rond het voormalige Buitengasthuis en de Vrouwenkliniek van het Wilhelmina Gasthuis. We brengen de planten die rond deze voormalige gebouwen groeien in kaart om te luisteren naar hun geneeskrachtige eigenschappen in relatie tot de geschiedenis van de plekken die zich hier vroeger bevonden.
Milena Bonilla, Localized Anger: Uranium and Scopalamine, 2021, Ellen de Bruijne Projects