21 february 2022, Wouter van den Eijkel
Het aaibare feminisme van Joyce Overheul
Bij Galerie Franzis Engels is nu de groepstentoonstelling 'Flexibel' te zien met werk van Marian Bijlenga, Valentina Gal, Sibyl Heijnen en Joyce Overheul. Die laatste gebruikt humor en fluweel om een feministische en activistische boodschap over het voetlicht te brengen. Tegelijkertijd heeft Overheul haar eerste solotentoonstelling in Museum de Fundatie.
Flexibel
De naam van de groepstentoonstelling, 'Flexibel', verwijst niet alleen naar de flexibele materialen die de kunstenaars gebruiken, zoals textiel en latex. Flexibel verwijst ook naar de flexibiliteit die de kunstenaars aan de dag leggen om hun materiaalkeuze aan te passen op het beeld dat hen voor ogen staat.
Valentina Gal, Bodymap, 2021, Galerie Franzis Engels.
Vooral bij de twee jongere kunstenaars Valentina Gal (1994) en Joyce Overheul (1989) speelt dat laatste een rol. Zo onderzoekt Gal hoe de mensheid zich kan positioneren in een wereld waarin het steeds moeilijker wordt om te bepalen wat ‘echt’ is. Eerder maakte ze al video-installaties die heen en weer schommelen tussen het alledaagse en de verstoorde hyperrealiteit van de digitale wereld. Dit keer maakte ze onder meer een harig wandwerk met een bewegende staart aan de hand van een kit waarmee je online een dierlijke avatar kan maken.
Men of Quality
Joyce Overheul studeerde in 2012 af aan de HKU en heeft momenteel haar eerste solotentoonstelling in Museum de Fundatie onder de veelzeggende titel Let’s get political. Een aantal van de werken uit series die in Zwolle te zien zijn, zijn ook te zien bij Franzis Engels. Het meest in het oog springend zijn 4 kleine foto’s uit de serie Men of quality. Tijdens een residency in Teheran in 2019 maakte Overheul een vaandel met daarop de tekst Men of quality do not fear equality. Ze nam het mee de straat op en fotografeerde mensen met het vaandel, voornamelijk mannen, die zich in het statement konden vinden.
Joyce Overheul, Men of quality, 2019, Galerie Franzis Engels.
Op het eerste gezicht lijkt het een vrolijke interventie: een vaandel is iets uit het verleden. Iets dat we kennen van autoritaire regimes. Tel daarbij op een even grappige als activistische spreuk en het vaandel krijgt iets absurdistisch. Maar dat is gezien vanuit een Westers perspectief, vanuit een context waarin iedereen kan zeggen wat hij wil en de gelijkheid van man en vrouw (in ieder geval) bij wet zijn geregeld. In Iran ligt dat compleet anders en loop je gevaar wanneer je wordt herkend op een foto met een spreuk die regelrecht indruist tegen de opvattingen van het regime.
Elektriciteitskastjes
Hoe ver de Iraanse overheid bereid is te gaan om de controle te houden over de bevolking, blijkt wel uit een ander werk dat Overheul maakte over haar verblijf in Teheran. Iranian Velvet pt 3 bestaat uit een bol van blauw fluweel met daarop een verfijnd uitgevoerde vertelling over het elektriciteitskastje waar een jonge Iraanse vrouw in 2017 op klom. Viva Movahed deed haar hoofddoek af, bond hem aan een stok en zwaaide ermee. Movahed werd weliswaar opgepakt, maar haar actie ging viral. Het was gezien.
In reactie daarop voorzag de Iraanse overheid de kastjes van een puntdak, zodat niemand er meer op kan staan. Pure symptoombestrijding, want het zal de onvrede niet hebben weggenomen.
Joyce Overheul, Iranian velvet p.t.3, 2019, Galerie Franzis Engels
De oorsprong van Overheuls activisme gaat terug op haar jeugd. Ze groeide op in een dorp in de biblebelt, waar ze op jonge leeftijd het scheppingsverhaal hoorde. “Vrouwen worden in het scheppingsverhaal gezien als bron van de erfzonde, als bron van het kwaad. Want Eva pakt de appel. Eva nam een hap en Eva verleidde Adam, die sullige, onbenullige man”, zegt ze daarover in het FD. Volgens Overheul is dat vrouwbeeld nog steeds aanwezig in onze maatschappij.
Word gewoon een keer boos
Om dit beeld te doen kantelen verpakt ze haar feministische boodschap op zo’n manier dat de mededeling niet direct afstoot. In een interview bij de museumtentoonstelling zegt Overheul daarover: “Meestal gaan mensen eerst af op wat ze zien, de kleuren, de vormen, de materialen, en kijken ze daarna pas naar de boodschap. Dat zijn niet altijd mensen die per se naar politieke kunst gaan kijken. Dan werkt het goed om ze met verfijnd handwerk, zachte kleuren of humor naar binnen te loodsen, terwijl het dan eigenlijk over iets gaat wat best heftig is.”
In de basis gaat Overheuls werk over zichtbaarheid van groepen, over het mogen hebben van een mening en over gehoord worden. “Ik zou mensen willen oproepen om zich uit te spreken, want je kan iets vinden, je kan iets denken, maar als je je niet uitspreekt, niets doet, dan gebeurt er ook niets. [..] Ik denk heel vaak, word gewoon een keer boos, zet je ergens voor in.”
'Joyce Overheul - Let’s get political' is nog tot en met 3 april te zien in Museum de Fundatie in Zwolle.
